ISTORIJA PROKUPLJA

Grad Svetog Prokopija od 1395. godine

Prokuplje je jedan od malobrojnih gradova koji ima tu sreću da je njegova prošlost sačuvana, a da se nalazi gotovo u samoj varoši. Brdo Hisar koje sa tri strane obavija reka Toplica, štiteći ga, svojim dominantnim položajem je bilo predodređeno za osmatračnicu i utvrđenje, pošto ga je bilo lako braniti.

Na osunčanoj istočnoj padini brda niklo je prvo civilno naselje, začetak današnje varoši. Pod ovim imenom, kao grad Svetog Prokopija, grad se prvi put pominje 1395. u povelji kneginje Milice.

Još iz vremena praistorije

Prvi tragovi života na padinama Hisara su iz vremena praistorije, otkriveni ispod temelja rimskog hrama. Verovatno je  još u to vreme na brdu postojalo utvrđenje. Toplicu u to vreme naseljavaju divlji Dardanci.

Rimska osvajanja početkom nove ere u Toplicu dovode osvajače koji koriste rudno bogatstvo Toiplice ali grade puteve, utvrdjenja. U podnožju brda Hisar su temelji hrama posvećenog Herkulu i temelji monumentalnih rimskih termi, oba iz I-II veka n.e. Rimska stanica Hammeum, zabeležena na Pojtingerovoj karti, nalazila se verovatno na brdu Hisar. Civilno naselje razvijalo se na području današnje varoši.

Komblos, selo-grad

Vizantijska obnova hrama u podnožju brda Hisar svedoči o značajnoj graditeljskoj aktivnosti tokom VI veka.

Izvori govore da se naselje toga vremena zvalo Komblos, selo-grad. U X veku u podnožju Hisara je podignuta monumentalna crkva, trobrodna bazilika sa tri apside. Verovatno je u to doba postojalo utvrđenje na vrhu brda.

Tvrđava

Tvrđava čiji su ostaci sačuvani na vrhu brda potiče iz XIV veka. U to vreme kad je opasnost od Turaka bila evidentna, u Prokuplju je obnovljena već postojeća tvrđava. Narodno predanje kaže da je Toplicom upravljao Jug Bogdan, tvrđavu i malu crkvu u podnožju brda pripisuje upravo njemu. To je vreme kad Turci kreću u osvajanje Balkana, zauzimaju jednu po jednu državicu zavadjenih velikaša.

U prvom naletu Turci nisu ni jurišali na tvrđavu, u sudaru sa Srbima, idući prema Kruševcu, pobeđeni su u boju na Pločniku 1386.godine. Te godine su mošti sv.Prokopija prenete u prokupačku crkvu iz Niša kako bi se sačuvale od neprijatelja.

Tursko doba

Godine pod Turskom vlašću Toplica je hrabro podnela. U prva dva veka se živelo pod vrhovnom vlašću Turaka, varoš je administrativno pripadala sandžaku Aladža Hisar sa središtem u Kruševcu, a zvala se Orkub (Urćub).

Putopisci 16.veka govore o živopisnoj Toplici, gusto naseljenoj. U vreme ropstva se kroz Toplicu neometano odvijala trgovina, u samom gradu je postojala dubrovačka kolonija žitelja trgovaca, najbrojnija tokom 16. i početkom 17.veka.

Posle austro-turskih ratova i seoba Srba 1690, a pogotovo 1734, Toplica je gotovo zapustela. U ove krajeve naselili su se Arnauti, Čerkezi…

Toplički ustanak

Toplica je oslobođena od Turaka prvi put 1806.godine, konačno tek 1877. I onda se morala iznova naseljavati. Današnje stanvoništvo vodi poreklo od doseljenika iz Crne Gore, Hercegovine, sa Kosova i Metohije, kao i sa područja Vlasine i Vladičinog Hana.

Ti ljudi su branili Toplicu u Balkanskim ratovima, u prvom i drugom svetskom ratu. Ti ljudi su digli Toplički ustanak 1917. kad je čitava Evropa bila porobljena, ti ljudi su popunjavali “Gvozdeni puk”.

U periodima predaha između ratova, Prokuplje se gradilo i razvijalo, pamteći herojsku prošlost i gledajući u budućnost.